Công thức tính nồng độ khi pha một lọ bột đông khô chỉ có một dòng: nồng độ bằng lượng chất ghi trên nhãn chia cho thể tích dung dịch sau khi pha. Ví dụ giả định: lọ ghi 10 mg, pha thành 2 ml dung dịch, có nồng độ 10 ÷ 2 = 5 mg/ml. Các con số trong những ví dụ tính toán là số giả định hoặc lấy từ giáo trình, không gắn với sản phẩm nào.
Bột đông khô là gì
Theo FDA, cơ quan quản lý thuốc và thực phẩm của Mỹ, đông khô là làm đông sản phẩm rồi đặt vào chân không, để nước đá bay hơi thẳng mà không tan ra. Trước khi dùng, bột phải được hòa với một chất lỏng, gọi là pha hay hoàn nguyên.
Nguồn: FDA, tài liệu thanh tra Lyophilization of Parenteral (7/93), cập nhật 11/11/2014.
Ba con số trong công thức
Nồng độ = lượng chất ÷ thể tích dung dịch.
Lượng chất là con số in trên nhãn, thường tính bằng mg (miligam) hoặc mcg (microgam). Thể tích là số ml dung dịch có trong lọ sau khi pha. Đơn vị kết quả theo đơn vị của lượng chất: mg/ml nếu tính bằng mg, mcg/ml nếu tính bằng mcg.
Ví dụ giả định khác: lọ ghi 4 mg, pha thành 2 ml thì nồng độ là 4 ÷ 2 = 2 mg/ml. Lượng chất trong lọ không đổi. Khi lượng chất tan cố định, thể tích dung dịch quyết định nồng độ.
Để tự kiểm tra, hãy nhân ngược: nồng độ nhân thể tích phải ra đúng lượng chất trên nhãn, như 2 mg/ml × 2 ml = 4 mg. Nếu không khớp, hãy xem lại đơn vị và dấu phẩy thập phân.
Nguồn: Open RN, Nursing Skills, mục 5.10 (Chippewa Valley Technical College, 2021).
Nhãn thuốc ở Việt Nam ghi lượng chất ra sao
Ở Việt Nam, Thông tư 01/2018/TT-BYT của Bộ Y tế quy định nhãn thuốc phải ghi tên từng dược chất, kèm hàm lượng, khối lượng hoặc nồng độ tương ứng. Với một lọ bột, đó chính là con số lượng chất trong công thức. Thông tư 23/2023/TT-BYT, áp dụng từ ngày 15/1/2024, ghi thêm một điểm cho thuốc dạng lỏng hay bán rắn đóng gói để dùng nhiều lần. Với loại này, hàm lượng ghi theo nồng độ %, tính theo khối lượng trên khối lượng hoặc khối lượng trên thể tích.
Kiểu % này gần với môn Khoa học tự nhiên lớp 8, nơi nồng độ phần trăm (C%) là số gam chất tan trong 100 gam dung dịch. Còn nồng độ mol (CM) là số mol chất tan chia cho số lít dung dịch.
Nguồn: Bộ Y tế, Thông tư 01/2018/TT-BYT, Điều 16, sửa bởi Thông tư 23/2023/TT-BYT; VietJack, bài nồng độ phần trăm lớp 8; TheTutorX, bài nồng độ mol.
1mg bằng bao nhiêu mcg: đổi đơn vị trước khi chia
Theo tài liệu SI của NIST (SP 330), “mili” là một phần nghìn và “micro” là một phần triệu, nên một miligam (mg) bằng một nghìn microgam (mcg). Đọc nhầm mcg thành mg là lệch tới một nghìn lần. Hãy đưa mọi số về cùng một đơn vị trước khi chia, và ghi đơn vị cạnh từng con số.
Một số nhãn in “µg” cho microgam, và ISMP, viện an toàn dùng thuốc của Mỹ, khuyên viết mcg vì chữ µg dễ bị đọc thành mg.
Nguồn: NIST SP 330 (2019), DOI 10.6028/NIST.SP.330-2019; M. LePine, Medical Mathematics, mục 5.1; ISMP, danh sách chữ viết tắt và ký hiệu dễ gây nhầm (bản 2024).
Khi nhãn ghi sẵn nồng độ sau pha
Bột cũng chiếm chỗ, nên thể tích sau khi pha có thể lớn hơn lượng chất lỏng thêm vào. Giáo trình điều dưỡng Open RN đưa ví dụ một lọ bột 500 mg. Nhãn ghi thêm 2 ml chất lỏng và ghi nồng độ sau pha là 225 mg/ml, tức khoảng 2,2 ml dung dịch. Chia thẳng 500 ÷ 2 = 250 mg/ml sẽ lệch 25 mg/ml so với nhãn. Vì vậy, khi nhãn đã ghi nồng độ sau pha, con số trên nhãn mới là con số đúng.
Nguồn: Open RN, Nursing Skills, mục 5.10.
Câu hỏi thường gặp
1mg bằng bao nhiêu ml? Không có con số cố định, vì mg đo khối lượng còn ml đo thể tích. Hai đơn vị chỉ nối với nhau qua nồng độ trên nhãn, ví dụ 5 mg/ml.
Nhãn ghi 200 mg/5 ml thì mỗi ml có bao nhiêu? Lấy 200 ÷ 5 = 40 mg/ml. Giáo trình Medical Mathematics ghi cả hai cách viết này cho cùng một chai.
Nguồn: M. LePine, Medical Mathematics, mục 6.2.
Công cụ để soát lại phép tính
Công cụ tính nồng độ miễn phí của Peptides Vietnam làm đúng phép chia này: lấy một lượng chất chia cho một thể tích, rồi trả về nồng độ theo mg/ml. Trang bằng tiếng Anh, có nút VI ở đầu trang để mở bản tiếng Việt, và chỉ tính trên những con số bạn nhập.
Bài viết chỉ giải thích phép tính với số giả định, không phải lời khuyên y tế. Bài cũng không khuyên ai dùng bất cứ thứ gì. Khi nhãn có hướng dẫn riêng, hãy làm theo nhãn và hỏi dược sĩ nếu chưa chắc.
